• slideshow-02.jpg
  • for-website1.jpg
  • for-website2.jpg
  • slideshow-05.jpg
  • for-web.jpg
  • Car TTA8.jpg
  • for-website.jpg
  • TTA.member.jpg
  • sokkry3.jpg

ប្រវត្តិសាស្រ្តប្រទេសកម្ពុជា

ប្រជាជនកំពុងតែបានរស់នៅក្នុងតំបន់ដែលបានគ្របដណ្ដប់ ប្រទេសកម្ពុជាសម័យបច្ចុប្បន្នយ៉ាងហោចណាស់ក៏រស់នៅតាំងពី​សហវត្សទី៥មុនគ.សមកម៉្លេះ។នគរវ្នំបុរាណបានកាន់កាប់តំបន់ធំធេងជាងគេ និងនៅកំឡុងពេលសម័យនោះដែលថាវប្បធម៌នេះបានរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយព្រហ្មញ្ញសាសនា។ រដ្ឋចេនឡាក្រោយមកបានងើបឡើង។ អធិរាជាណាចក្រខ្មែរធ្លាប់មានយុគមាសរបស់ខ្លួននៅក្នុងសតវត្សទី៩ដល់ទី១៣ នៅពេលនោះសំណង់អគារប្រាសាទធំៗ ក៏ត្រូវបានសាងសង់ឡើងដែរ អង្គរវត្តគឺជាសំណង់គួរឱ្យកត់សំគាល់ខ្លាំងបំផុត។

ពួកសាសន៍ទូតអេស្ប៉ាញនិងប៉ទុយហ្គាលបានធ្វើទស្សនកិច្ចចាប់ពីសតវត្សទី១៦ ហើយកម្ពុជាបានក្លាយជាអាណាព្យាបាលបារាំងនៅសតវត្សទី១៩ ដែលកំពុងតែបានគ្រប់គ្រងជាប៉ែកនៃសហភាពឥណ្ឌូចិន។ កម្ពុជាបានក្លាយជាព្រះរាជាណាចក្រឯករាជ្យនៅឆ្នាំ១៩៥៣ក្រោមការដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុ។សង្គ្រាមវៀតណាមបានវាតទីចូលទៅដល់កម្ពុជា ហើយផ្ដល់ឱ្យមានការក្រោកឡើងដល់ពួកខ្មែរក្រហម ដែលពួកគេបានដណ្ដើមបានភ្នំពេញនៅឆ្នាំ១៩៧៥ និងបានបន្តយុទ្ធនាការនៃការសម្លាប់យ៉ាងសន្ធឹកសន្ធាប់។ បន្តបន្ទាប់ពីការលុកលុយដោយវៀតណាម ពួកខ្មែរក្រហមត្រូវបានគេទម្លាក់ ​ហើយសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជាក៏ត្រូវបានបង្កើតឡើង។

បន្ទាប់ពីប៉ុន្មានឆ្នាំនៃគម្លាតឆ្ងាយ ប្រទេសជាតិដែលបានខ្ទេចខ្ទាំដោយសង្គ្រាមបានបង្រួបបង្រួមគ្នាឡើងវិញក្រោមរាជាធិបតេយ្យនៅឆ្នាំ១៩៩៣ ហើយបានឃើញការជឿនលឿនខាងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងលឿន ដែលកំពុងកសាងឡើងវិញចាប់ពីប៉ុន្មានទសវត្ស​ នៃសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណីមក។

បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ និង ប្រវត្តិសាស្ត្រដើមដំបូង

អត្ថបទដើមចម្បង: បុព្វប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ ការចុះកាលបរិច្ឆេទកាបូន១៤ នៃរូងភ្នំនៅឯល្អាងស្ពាននៅពាយព្យកម្ពុជាបង្ហាញថាមនុស្ស ដែលបានធ្វើភាជន៍កំពុងតែបានរស់នៅកម្ពុជា នៅដើមដំបូងត្រូវនឹងឆ្នាំ៤២០០ម.គ. (មុនសម័យធម្មតា)។ បន្ថែមទៀត ភស្តុតាងខាងបុរាណវត្ថុបង្ហាញថាប៉ែកនៃតំបន់ផ្សេងទៀត ឥឡូវនេះហៅថាកម្ពុជាត្រូវបានមនុស្សរស់នៅពីប្រហែល១០០០-២០០០ម.គ.ដោយវប្បធម៌យុគថ្មរំលីង។ លលាដ៍ក្បាល និងឆ្អឹងមនុស្សដែលបានរកឃើញ នៅសំរោងសែនបានចុះកាលបរិច្ឆេទចាប់ពីឆ្នាំ១៥០០ម.គ. មនុស្សទាំងនេះទំនងជាបានធ្វើអន្តោប្រវេសន៍ពីចិនភាគអាគ្នេយ៍ មកកាន់ឧបទ្វីបឥណ្ឌូចិន។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញបណ្ឌិតតាមដានការដាំដុះស្រូវដំបូង និងការធ្វើសំរិទ្ធិដំបូងធ្វើឡើងនៅតំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះ​ ដោយមនុស្សទាំងនេះ។ នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស. ពួកអ្នកស្រុកបានអភិវឌ្ឍនឹងនរទាក់ទងគ្នា ដោយបានរៀបចំសង្គម និងនិយាយភាសាជាច្រើន  ដែលមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងខ្លាំងទៅនឹងភាសាខ្មែរនៅសម័យបច្ចុប្បន្ននេះ។វប្បធម៌ និង ជំនាញបច្ចេកទេសនៃមនុស្សទាំងនេះ នៅសតវត្សទី១នៃគ.ស.ចាក់ហួសឆ្ងាយពីដំណាក់កាលបុព្វកាលហើយ។ ពួកក្រុមដែលមានការវិវត្តរីកចម្រើនមួយភាគធំបានរស់នៅតាមបណ្ដោយឆ្នេរ និងនៅជ្រលងដងទន្លេមេគង្គក្រោម និងតំបន់ដីសណ្ដនៅក្នុងផ្ទះ ដែលបានសាងសង់ឡើងលើសសរខ្ពស់ៗដែលជាកន្លែងពួកគេដាំដុះស្រូវ នេសាទត្រី និងចិញ្ចឹមសត្វ។ ការស្រាវជ្រាវថ្មីៗនេះ បានដោះសោរនូវរបកគំហើញនៃបន្ទាយគូសិប្បនិម្មិត ដែលចុះកាលកំណត់ទៅដល់សម័យយុគថ្មរំលីងរបស់កម្ពុជា។1 ជនជាតិខ្មែរគឺជាក្រុមមនុស្សមួយក្នុងចំណោម អ្នកស្រុកដំបូងបង្អស់នៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ពួកគេក៏នៅក្នុងចំណោមអ្នកដំបូងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដែលទទួលយកគំនិតសាសនា និងស្ថាប័ននយោបាយពីឥណ្ឌា និង បានបង្កើតឡើងនូវក្រុមរាជាអាណាចក្រកណ្ដាលនៅពាសពេញទឹកដីដ៏ធំធេង។ ដំបូងឡើយបង្អស់គេបានស្គាល់នគរនៅតំបន់នេះ វ្នំដែលបានរុងរឿងរីកចម្រើន ពីប្រហែលសតវត្សទីមួយរហូតដល់សតវត្សទី៦។ នគរនេះត្រូវបានបន្តដោយចេនឡាដែលធ្លាប់បានគ្រប់គ្រងប៉ែកដ៏ធំនៃកម្ពុជា វៀតណាម ឡាវ និងថៃ សម័យទំនើបនេះ។

នគរវ្នំ

អត្ថបទដើមចម្បង: កម្ពុជាសម័យអាណាចក្រភ្នំ

អាណាចក្រវ្នំបានចម្រើនលូតលាស់នូវឧត្តមភាព ពីទីក្រុងកំណើតប្រកបដោយឥទ្ធិពល និងសម្បូណ៌សប្បាយនៅអូរកែវ (វៀតណាមសម័យឥឡូវនេះ) ដែលបានគេស្គាល់នៅចក្រភពរ៉ូមជាខត្តិករៈ មានន័យថាទីក្រុងល្បីល្បាញ។ ទំនាក់ទំនងជាមួយចក្រភពរ៉ូមដ៏ឆ្ងាយត្រូវបានបង្ហាញ ដោយការពិតទៅថាកាក់រ៉ូម៉ាំងជាច្រើនត្រូវបានរកឃើញនៅស្ថានីយបុរាណវត្ថុដែលចុះកាលបរិច្ឆេទពីសតវត្សទី២និងទី៣។ក៏ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មក្រៅប្រទេស របស់អាណាចក្រភ្វូណនគឺត្រូវបន្តកាន់តែជិតស្និទ ទៅនឹងទឹកដីដើមរួមមានឥណ្ឌា ជាពិសេសតំបន់បេងកាល់នៃប្រទេសឥណ្ឌា។ ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មជាមួយឥណ្ឌាបានផ្ដើមបានល្អមុនឆ្នាំ៥០០ម.គ. (មុនការប្រើប្រាស់ជាសាកលនូវសំស្ក្រឹតជាភាសាមួយក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា)។[៣] ដោយមានការដោះដូរពាណិជ្ជកម្មឥណ្ឌា បាននាំមកនូវឥណ្ឌានីយកម្មនៃវប្បធ៌មភ្វូណន និងសាសនាព្រហ្មញ្ញ រឺ ហិណ្ឌូ។ ភ្វូណន និងសង្គមរបស់ខ្លួនកំពុងតែសម្រេចជោគជ័យ ដោយបានកាន់កាប់ប៉ែកនៃអាស៊ីអាគ្នេយ៍នេះ នឹងបានបន្សល់ទុកនូវហិណ្ឌូជាសាសនាសំខាន់អស់រយៈពេលប្រហែល៩០០ឆ្នាំ។ លក្ខណៈនិងទំនៀមទម្លាប់វប្បធម៌ហិណ្ឌូនិយមខ្លះបានបន្តមានក្នុងសង្គមនាពេលថ្មីនេះនៅឡើយ។

អាណាចក្រនេះបានឈានមកដល់វិសាលភាពដ៏ធំទូលាយបំផុតក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃ ស្រីមារៈ រឺ ផ្វាន់-ចេម៉ាន់ ក្នុងដើមសតវត្សទី៣ ដែលលាតសន្ធឹងឆ្ងាយមកភាគខាងត្បូងដល់ម៉ាឡេស៊ីនិងឆ្ងាយមកភាគខាងលិចដល់ភូមា។  អ្នកភ្វូណនបានបង្កើតឡើងនូវប្រព័ន្ធពាណិជ្ជវិស័យនិយមដ៏ខ្លាំង និងឯកវិក្កយភាពពាណិជ្ជកម្ម ដែលបានក្លាយជាគំរូសម្រាប់ចក្រភពមួយចំនួនក្នុងតំបន់។ ការនាំចេញពីអាណាចក្រភ្នំមានរុក្ខផល និងលោហៈធាតុដ៏មានតម្លៃរួមមាន មាស ដំរី ភ្លុក កុយរមាស រោមស្លាបសត្វចចាត គ្រឿងទេសបានមកពីក្នុងព្រៃដូចជាក្រវាញ ស្បែកម្រ័ក្សណ៍ខ្មុក និងឈើក្រអូប។[២]ស្រីមារៈបានពង្រីកកងនាវា និងបង្កើននូវការិយាធិបតេយ្យហ៊្វូណន ដោយបង្កើតឡើងនូវទម្រង់ដូចសក្ដិភូមិ ដែលបានបន្សល់នូវប្រពៃណី និងអត្តសញ្ញាណក្នុងតំបន់យ៉ាងថ្មីថ្មោងដ៏ច្រើន ជាពិសេសការលាតសន្ធឹងកាន់តែឆ្ងាយរបស់ចក្រភពនេះ។

នគរចេនឡា រឺ នគរកម្ពុជា

អត្ថបទដើមចម្បង: ចេនឡា

ពួកខ្មែរ ជារដ្ឋចំណុះនានានៃហ៊្វូណនបានមកដល់ទន្លេមេគង្គ ពីភាគខាងជើងទន្លេមេណាមកាត់ តាមជ្រលងដងទន្លេមូល។ ចេនឡា ជារដ្ឋឯករាជ្យទីមួយរបស់ពួកគេ ដែលបានរីកចម្រើននៅក្រៅឥទ្ធិពលរបស់អាណាចក្រវ្នំ។

កំណត់ត្រាចិនបុរាណបានវែកញែកអំពីស្ដេចពីរអង្គ គឺស្រុតវរ្ម័ន (Shrutavarman) និងស្រេស្ធវរ្ម័ន (Shreshthavarman) ដែលបានគ្រប់គ្រងនៅឯរាជធានីស្រេស្ធបុរៈ (Shreshthapura) ស្ថិតនៅឡាវខាងត្បូងសម័យទំនើបនេះ។ ឥទ្ធិពលដ៏មហិមាលើអត្តសញ្ញាណនៃកម្ពុជាត្រូវបានដំណើរការ ដោយនគរខ្មែរនៃភវបុរៈ នៅទីក្រុងកម្ពុជាកំពង់ធំសម័យទំនើបនេះ។ កេរ្តិ៍ដំណែលរបស់នគរគឺជារបស់មហាក្សត្រដ៏សំខាន់របស់នគរ ព្រះបាទឦសានវរ្ម័នជាអ្នកបានវាយដណ្ដើមបានអាណាចក្រភ្នំទាំងស្រុងកំឡុងឆ្នាំ៦១២-៦២៨។ ទ្រង់បានជ្រើសរើសរាជធានីថ្មីរបស់ព្រះអង្គនៅសំបូរព្រៃគុហ៍ ដោយបានដាក់ឈ្មោះថាឦសានបុរៈ។

បន្ទាប់ពីការសោយទីវង្គតនៃព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី១ក្នុងឆ្នាំ៦៨១មក ភាពចលាចលបានធ្លាក់ទៅលើនគរ ហើយនិងនៅដើមនៃសតវត្សទី៨ អាណាចក្របានបែកខ្ញែកទៅជាក្សត្របុរីជាច្រើន។ ព្រះអង្គម្ចាស់បុស្ករាក្យជាអ្នកគ្រប់គ្រងនៅសម្ភុបុរៈបានប្រកាសខ្លួនថាជាស្ដេចនៃកម្ពុជាទាំងមូល។ កាលប្បវត្តិចិនបានអះអាងថានៅសតវត្សទី៨ ចេនឡាត្រូវបែកទៅជាចេនឡាដីគោក និងចេនឡាទឹកលិច។ កំឡុងពេលនោះដែរសម្ភុវរ្ម័ន (Shambhuvarman) ជាព្រះរាជបុត្រនៃព្រះបាទបុស្ករាក្ស បានកាន់កាប់មួយភាគធំនៃចេនឡាទឹកលិចរហូតដល់សតវត្សទី៨ ដែលពួកម៉ាឡេ និងជ្វាបានត្រួតត្រាលើក្សតបុរីរបស់ខ្មែរខ្លះរួចទៅហើយ។

ចក្រភពខ្មែរ

អត្ថបទដើមចម្បង: ចក្រភពខ្មែរ

យុគមាសនៃអរិយធម៌ខ្មែរ យ៉ាងណាក៏ដោយវាក៏ជាសម័យកាលមួយចាប់ពីសតវត្សទី៩ដល់សតវត្សទី១៣ នៅពេលនោះចក្រភពខ្មែរដែលបានដាក់ឈ្មោះថាកម្ពុជា បានគ្រប់គ្រងលើទឹកដីដ៏ធំពីរាជធានីនៅតំបន់អង្គរនៅឯភាគខាងលិចកម្ពុជា។ ព្រឹត្តិកាណ៍ដ៏សំខាន់វាមាននៅឆ្នាំ៨០២គ.ស ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ស្ដេចខ្មែរដំបូងបានឡើងលើភ្នំគូលែន អនាគតស្ថានីយអង្គរ។ទ្រង់បានបង្រួបបង្រួមខ្មែរក្រោមរជ្ជកាលរបស់ព្រះអង្គ ព្រះរាជាណាចក្រនេះបានឯករាជ្យពីអធិរាជាណាចក្រជ្វានៅតាមសមុទ្រ និងស្ថាបនាហិរិហរាល័យជារាជធានីដំបូងនៅតំបន់អង្គរ។ ក្នុងរជ្ជកាលនៃព្រះបាទយសោវរ្ម័នទី១ដ៏ល្បីល្បាញ (៨៨៩​ -​ ៩១០) រាជធានីនេះត្រូវបានរើទៅយសោធរបុរៈយ៉ាងណាមិញ។​ ក្រោយមកទៀត ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ (១១៨១-ប្រ.១២១០) ខ្មែរបានឈានមកដល់ចំនុចកំពូលនៃអំណាចខាងនយោបាយ និងការច្នៃប្រឌិតថ្មីខាងវប្បធម៌។ ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ទទួលបានអំណាច និងទឹកដីជាបន្តបន្ទាប់ដោយការធ្វើសង្គ្រាមបានជ័យជំនះជាច្រើនលើក។ ការធ្វើសញ្ជ័យរបស់ខ្មែរស្ទើរតែមិនឈប់ឈរ ពេលនោះខ្មែរបានធ្វើការវាយលុកទីក្រុងកំណើតពួកចាម នៅតាមមាត់សមុទ្រដ៏មានឥទ្ធិពល។

ក៏ប៉ុន្តែ ការពង្រីកទឹកដីបានបញ្ឈប់ បន្ទាប់ពីបរាជ័យមួយដោយដាយវៀត។ សមរភូមិប្រយុទ្ធ ក៏បានបង្ហាញអំពីការចូលទីវង្គតរបស់ព្រះបាទសូរ្យវរ្ម័នទី២ដែរ។ បន្តបន្ទាប់ពីការចូលទីវង្គត់របស់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី៧ ខ្មែរបានឆ្លងកាត់ការដាំក្បាលចុះបន្តិចម្ដងៗ។ ឆ្នាំ១១៧៧ អង្គរត្រូវបានកាន់កាប់ជាលើកដំបូងដោយចាមជិតខាងមកពីនគរចាម្ប៉ា ក៏ប៉ុន្តែការគំរាមកំហែងកាន់តែខ្លាំងទៀតនោះគឺពួកសៀម ដែលក្នុងពេលមិនយូរនៃសតវត្សទី១៣ ហើយនិងផុសឡើងនៅសតវត្សទី១៤ រហូតដល់អត្ថិភាពរដ្ឋសុខោទ័យនិងអយុធ្យា និងការរលាស់ខ្លួនចេញពីការគ្រប់គ្រងខ្មែរក៏បានចាប់ផ្ដើម។ ស្ដេចអង្គរបាននៅបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៤៣១ នៅពេលនោះពួកសៀមបានកាន់កាប់បានអង្គរធំ និងស្ដេចកម្ពុជាបានភៀសព្រះកាយទៅភាគខាងត្បូងនៃប្រទេស។ កត្តាដ៏សំខាន់គឺការឈ្លានពាននៃពួកប្រជាជាតិជិតខាង (សៀម) ជម្លោះរវាងរាជវង្សដ៏រ៉ាំរ៉ៃ និងការខូចខាតនៃប្រព័ន្ធបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកខ្វាត់ខ្វែងបន្តិចម្ដងៗ ដែលរ៉ាប់រងលើដំណាំស្រូវដ៏លើសលប់។ អធិរាជាណាចក្រទាំងនេះដើមឡើយធ្លាប់ជាសាមន្តរដ្ឋ ក៏ប៉ុន្តែក៏បានវាយរុញច្រានអង្គរបន្តិចម្ដងៗ រហូតដល់រាជាណាចក្រនេះជាចុងក្រោយត្រូវបានសញ្ជ័យនៅឆ្នាំ១៤៣១ ដោយអយុធ្យា។ អង្គរត្រូវបានបោះបង់ចោលជារាជធានី បន្ទាប់ពីពួកសៀមបានកាន់កាប់តំបន់នេះ។ ប្រាសាទមួយចំនួនដូចជាអង្គរវត្ត តាមពិតទៅត្រូវបានគេទៅលេងជាបន្តបន្ទាប់ ក៏ប៉ុន្តែភាគច្រើននៃសំណង់អគារត្រូវបានដុះពាសពេញដោយសារពើរុក្ខជាតិនិវត្តន៍ និងបានធ្វើឱ្យពុកផុយ។ ការបង្វិលត្រឡប់នៃស្ដេចខ្មែរចុងក្រោយនៅឯគុកសៀមបានន័យថាបញ្ចប់អរិយធម៌ខ្មែរប្រហែលមួយពាន់ឆ្នាំ​ក្នុងឆ្នាំ១៥៩៤។ដើម្បីផ្ដល់ឱ្យទស្សនិកជនកាន់តែទូលំទូលាយនៅលោកខាងលិចនូវសំណល់បាក់បែកអង្គរឱ្យបានគេស្គាល់នៅ​សតវត្សទី១៩ ដូចជាបន្ទាប់ពីពួកអ្នកស្រាវជ្រាវ អង់ហ៊្រី-មូអ៊ោតដែលបានបង្ហាញនូវសៀវភៅស្ដីពីការធ្វើដំណើរនិងស្នាដៃសិល្បៈដែលបានលួចបានមក នាំយកមកកាន់អឺរ៉ុប។ ពួកអ្នករុករកទាំងនេះនៅទីបញ្ចប់បានរៀបចំឡើងមុនពេលពួកបារាំងចូលមកឥណ្ឌូចិនទៅទៀត។

នៅកម្ពុជាចំណុចដ៏ធំធេងបំផុតរបស់ខ្លួន ទឹកដីកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ដីសណ្ដមេគង្គ លាវខាងត្បូង និងថៃ (សៀម) ក្រោម រួមផ្សំនឹងបួរដីក្រៈ។ តាមរយៈសេដ្ឋកិច្ច ចក្រភពនេះត្រូវពឹងផ្អែកលើកសិកម្ម ជាពិសេសតាមរយៈការបញ្ចេញបញ្ចូលទឹកដែលបានដំណើរការការដាំដុះស្រូវបានផលល្អ និងការនេសាទត្រី។ អង្គរគឺនៅក្បែរបឹងទន្លេសាបដែលសម្បូរត្រី គឺជាបឹងដ៏ធំបំផុតនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍។ ជាការបន្ថែម ក៏មានការជួញដូរផងដែរជាមួយព្រះរាជាណាចក្រជិតខាង និងចិនជាពិសេសត្រូវបានដំណើរការឡើង។ វប្បធម៌ខ្មែរត្រូវរងឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយព្រហ្មញ្ញសាសនា និងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបំផុតនៅតែតំណាងធាតុគ្រឹះនៃសង្គមខ្មែរ។

យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា

អត្ថបទដើមចម្បង: យុគអន្ធកាលនៃកម្ពុជា

សតវត្សទី១៥ដល់ទី១៩គឺជាសម័យកាលមួយនៃការធ្លាក់ចុះបានបន្ត និងការបាត់បង់ទឹកដី។ នៅឆ្នាំ១៤៣១ កម្ពុជាបានក្លាយជាប្រទេសចំណុះសៀម។កម្ពុជាបានរីករាយនូវកំឡុងពេលដ៏ខ្លីមួយ នៃភាពសម្បូររុងរឿងកំឡុងសតវត្សទី១៦ ពីព្រោះតែស្ដេចប៉ុន្មានអង្គរបស់ប្រទេសនេះ ដែលបានសាងរាជធានីរបស់ទ្រង់នៅតំបន់ភាគអាគ្នេយ៍ នៃទន្លេសាបតាមបណ្ដោយទន្លេមេគង្គ បានជំរុញដល់ការដោះដូរពាណិជ្ជកម្ម ជាមួយនឹងប៉ែកផ្សេងៗនៃអាស៊ី។ នេះគឺជាសម័យកាលមួយ ដែលនៅពេលនោះពួកអ្នកផ្សងព្រេង និងសាសនទូតអេស្ប៉ាញ និងព័រទុយហ្កាល់បានមកទស្សនាប្រទេសនេះលើកដំបូង។ ក៏ប៉ុន្តែការសញ្ជ័យយករាជធានីថ្មី នៅលង្វែករបស់សៀមនៅឆ្នាំ១៥៩៤បានបង្ហាញដំណាក់កាលធ្លាក់ចុះ នូវជោគវាសនារបស់ប្រទេស និងកម្ពុជា។ ដោយក្លាយជាកូនអុកមួយក្នុងការដណ្ដើមអំណាចគ្នារវាងអ្នកជិតខាង ដែលកាន់តែមានឥទ្ធិពលទាំងពីរ គឺសៀម និងយួន។ កម្ពុជាបាននៅក្រោមអាណាព្យាបាលសៀម។

ការតាំងទីលំនៅរបស់យួននៅលើតំបន់ដីសណ្ដទន្លេមេគង្គបាននាំឲ្យមានការបញ្ចូលតំបន់នេះនៅចុងសតវត្សទី១៧ជារបស់យួន។ ចាប់ពីសតវត្សទី១៧ នៅពេលនោះអធិរាជាណាចក្រនេះត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅអណ្ណាមខាងកើត (វៀតណាម) និងបានចម្រើនលូតលាស់ពីទីនោះ ដោយការដាក់សំពាធមកលើប្រព័ន្ធនយោបាយកម្ពុជា ដូចគ្នាអណ្ណាមក៏បានទាមទារសួយសារអាករដែរ។[៩]យួនបានប្រើយុទ្ធសាស្ត្រមួយស្រដៀងទៅនឹងពួកធម្មយាត្រា និងពួកនិគមជនអាមេរិកខាងជើង៖តាំងលំនៅហើយក៏បានអះអាងខ្លួនឡើង។ នៅចុងសតវត្សទី១៨បានសញ្ជ័យបានកូសាំងស៊ីន ដែលកាលពីមុនបានពឹងពាក់កម្ពុជា។ នៅភាគខាងលិច កម្ពុជាបានបាត់បង់ខេត្តនានាទៅឱ្យសៀម។[១០] ការរំលោភទន្ទ្រានរបស់បរទេសបានបន្ត រហូតដល់ពាក់កណ្ដាលទីមួយនៃសតវត្សទី១៩។ ការឈ្លានពានដ៏ជោគជ័យដោយយួនបានបន្ថែមការដាក់កំហិត លើអាណាព្យាបាលភាពរបស់ថៃក្នុងប្រទេសកម្ពុជា និងបានបង្ខំឲ្យព្រះរាជាណាចក្រនេះឱ្យស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងអធិរាជភាពពេញទីរបស់យួន។ ឆ្នាំ១៨០៧ បានបង្កើតអាណាព្យាបាលនៃវៀតណាមរួមលើដីកម្ពុជា។ នៅសតវត្សទី១៩ រាជធានីនៃអាណាព្យបាលនេះគឺស្ថិតនៅឧដុង្គ។នៅឆ្នាំ១៨៤០/១៨៤១បាននាំទៅដល់ការបះឡើងប្រឆាំងនឹងការត្រួតត្រារបស់យួននៅកម្ពុជាចំពោះ​កិច្ចព្រមព្រៀងយួន-សៀម តាមរយៈកិច្ចព្រមព្រៀង ប្រទេសនេះគួរតែត្រូវបានគ្រប់គ្រងរួមគ្នាដោយពួកអ្នកជិតខាងទាំងពីរ។ រជ្ជកាលនៃព្រះបាទអង្គឌួងជាទូទៅគឺជាពេលនៃសន្តិភាពនិងវិបុលភាពគ្រាន់បើដែរ។ ដើម្បីបន្តតស៊ូនឹងឥទ្ធិពលសៀមនិងយួន ឆ្នាំ១៨៥៤ បែរទៅព្រះអង្គឌួងជាមួយសំណើរកការពារពីអធិរាជបារាំងណាបប៉ូឡេអុងទី៣ ប៉ុន្តែមានជំនួបស្ដេចអង្គនេះជាមួយពួកបារាំងនៅឆ្នាំ១៨៥៦ មិនបានសម្រេចដោយសារសវនការមានពួកអ្នកឃ្លាំមើលសៀម។ព្រះបាទនរោត្តម ដែលបានឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ១៨៥៩ បានផ្លាស់រាជធានីទៅភ្នំពេញ។

សម័យអាណានិគមនិយមបារាំង

អត្ថបទដើមចម្បង: អាណាព្យាបាលបារាំងនៅកម្ពុជា និង សហភាពឥណ្ឌូចិន

នៅឆ្នាំ១៨៦៣ ព្រះបាទនរោត្ដមបានចុះកិច្ចព្រមព្រៀងជាមួយពួកបារាំង ដើម្បីបង្កើតអាណាព្យាបាលមួយលើព្រះរាជាណាចក្ររបស់ព្រះអង្គ។ រដ្ឋនេះបានស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមបារាំងម្ដងបន្តិចៗ។កំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ពួកជប៉ុនបានអនុញ្ញាតឲ្យមានរដ្ឋាភិបាលបារាំង (ដែលមានមូលដ្ឋាននៅវិចឈី) ធ្វើសហប្រតិបត្តិការជាមួយក្រុមពួកសាធារណរដ្ឋ និងបានព្យាយាមចរចារលើលក្ខខណ្ឌដែលអាចទទួលយកបាន ដើម្បីបានឯករាជ្យភាពពីពួកបារាំង។ស្ថានភាពប្រទេសកម្ពុជានៅចុងនៃសង្គ្រាមមានភាពវឹកវរ។ពួកបារាំងសេរី ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកឧត្ដមសេនីយ៍ឆាលស៍-ដឺ-ហ៊្គោលបានប្ដេជ្ញាថានឹងយកឥណ្ឌូចិនមកវិញ ទោះបីយ៉ាងណាក៏ខ្លួនបានផ្ដល់ឲ្យកម្ពុជា និងរដ្ឋអាណាព្យាបាលនៅឥណ្ឌូចិនដទៃទៀតនូវស្វ័យគ្រប់គ្រងខ្លះដែលបានដាក់កម្រិតព្រំដែនយ៉ាងប្រុងប្រយ័ត្នដែរ។ ដោយបានលួងលោមថាពួកគេមានបេសកកម្មខាងអរិយធម៌ ពួកបារាំងបានមើលឃើញវែងឆ្ងាយនូវការចូលរួមចំណែករបស់ឥណ្ឌូចិន ក្នុងសហភាពបារាំងនៃអតីតអាណានិគម ដែលបានចែករំលែកនូវបទពិសោធន៍ជាទូទៅនៃវប្បធម៌បារាំង។

រាជការលើកទីមួយរបស់ព្រះសីហនុ១៩៥៣-១៩៧០

អត្ថបទដើមចម្បង: ការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា និង ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា (១៩៥៣-១៩៧០)

ថ្ងៃ ៩មីនា ១៩៤៥ កំឡុងការត្រួតត្រារបស់ជប៉ុននៅកម្ពុជា ស្ដេចក្មេងនរោត្តម-សីហនុ បានប្រកាសព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជាឯករាជ្យ បន្តបន្ទាប់ពីសំណើផ្លូវការរបស់ពួកជប៉ុន។ ដោយខ្លី បន្ទាប់មករដ្ឋាភិបាលជប៉ុនបានឱ្យសច្ចាប័នដោយមានតែឈ្មោះនូវឯករាជ្យរបស់កម្ពុជា និងបានបង្កើតឡើងស្ថានកុងស៊ុលនៅភ្នំពេញ។រដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះបានបោះបង់ចោលជាមួយនឹងរ៉ូមនីយកម្មនៃភាសាខ្មែរដែលរដ្ឋបាលអាណានិគមបារាំងកំពុងចាប់ផ្ដើមបង្ខំ និងជំនួសអក្សរខ្មែរជាផ្លូវការវិញ។ វិធានការនេះបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធររដ្ឋាភិបាលដែលមានជីវិតខ្លីនឹងមានប្រជាប្រិយ និងកំពុងបន្តយូរ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក គ្មានរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប៉ុនប៉ងដើម្បីធ្វើរ៉ូមនីយកម្មភាសាខ្មែរទៀតឡើយ។[១៣]បន្ទាប់ពីអង្គភាពយោធាសម្ព័ន្ធមិត្តបានចូលកម្ពុជា កងកម្លាំងយោធាជប៉ុនមានវត្តមាននៅប្រទេសនេះត្រូវបានដកហូតអាវុធ និងធ្វើបិតុភូមិនិវត្តន៍វិញ។ ពួកបារាំងអាចដាក់រដ្ឋាភិបាលអាណានិគមឡើងវិញនៅភ្នំពេញ នៅខែតុលាឆ្នាំដដែល។

ព្រះរាជបូជនីយកិច្ចដើម្បីឯករាជ្យរបស់ព្រះសីហនុជាលទ្ធផលនៅក្នុងការយល់ព្រមរបស់បារាំងដោយទើសទាល់ចិត្ត ចំពោះការទាមទាររបស់ទ្រង់សុំឱ្យមាន ការផ្ទេរអធិបតេយ្យភាពមកវិញ។ កិច្ចព្រមព្រៀងមិនស្មើភាពគ្នាត្រូវបានសម្រេចនៅខែ តុលា ១៩៥៣។ ព្រះបាទសីហនុក្រោយមកទ្រង់ក៏បានប្រកាសឯករាជ្យភាពបានសម្រេចហើយ ហើយក៏បានយាងត្រឡប់មកភ្នំពេញវិញដោយជោគជ័យ។ តាមលទ្ធផលនៃសន្និសីទសឺណែវលើឥណ្ឌូចិន កម្ពុជាអាចឲ្យមានការដកទ័ពរបស់វៀតមិញពីទឹកដីរបស់ខ្លួន ហើយនិងតស៊ូប្រឆាំងនឹង ការប៉ះពាល់ដែលនៅសេសសល់លើអធិបតេយ្យភាពរបស់ខ្លួនតាមរយៈមហាអំណាចខាងក្រៅ។

អព្យាក្រិត្យភាពគឺជាធាតុស្នូលនៃនយោបាយការបរទេស របស់កម្ពុជាកំឡុងទសវត្ស១៩៥០ និង ១៩៦០។ នៅពាក់កណ្ដាលទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ ភាគខ្លះនៃខេត្តមួយចំនួននៅភាគខាងកើត របស់កម្ពុជាកំពុងតែប្រើជាមូលដ្ឋានទ័ពរបស់កងទ័ពវៀតណាមខាងជើង និងកងកម្លាំងវៀតកុង (NVA/VC) ដែលកំពុងប្រតិបត្តិការតទល់នឹងវៀតណាមខាងត្បូង ហើយនិងកំពង់ផែព្រះសីហនុក៏ត្រូវបានប្រើដើម្បីផ្គត់ផ្គង់ពួកគេដែរ។ ពេលនោះសកម្មភាពរបស់វៀតកុង (NVA/VC) បានរីកចម្រើនឡើង ដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូងមានការព្រួយបារម្ភ ហើយនៅឆ្នាំ១៩៦៩ សហរដ្ឋអាមេរិកបានផ្ដើមការវាយឆ្មក់ ដោយទម្លាក់គ្រាប់បែកជាបន្តបន្ទាប់យ៉ាងយូរ១៤ខែតម្រង់ទីនៅរបស់វៀតកុង ដែលនាំឲ្យមានការជ្រួលច្របល់។ សម្ដេចសីហនុ ខ្លាចថាការប៉ះទង្គិចរវាងវៀតណាមខាងជើងកុម្មុយនិស្ត និងវៀតណាមខាងត្បូងអាចនឹងខ្ចាយរាលដាលមកលើកម្ពុជា ទ្រង់បានប្រឆាំងយ៉ាងខ្លាំងលើយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែក ដោយសហរដ្ឋអាមេរិកតាមបណ្ដោយព្រំដែនវៀតណាម-កម្ពុជាហើយ និងនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។ យ៉ាងណាមិញ លោកភីតថឺរ-រ៉ដម៉ឹនបានអះអាងថា សម្ដេចសីហនុបានត្អូញត្អែរយ៉ាងខ្លាំងមកកាន់ពួកយើងអំពីមូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងទាំងនេះនៅ​ក្នុងប្រទេសរបស់ទ្រង់ហើយបានអញ្ជើញពួកយើងដើម្បីឱ្យវាយប្រហារមូលដ្ឋានទាំងនោះ។ នៅខែធ្នូ ១៩៦៧ អ្នកសារព័ត៌មានវ៉ាឝ៊ិងថឹនផូសថ៍លោកស្ទែនលី-ខារណូវត្រូវបានប្រាប់ដោយព្រះសីហនុថា បើសិនជាស.រ.ចង់ទម្លាក់គ្រាប់បែកលើទីលាក់ខ្លួនរបស់យួនកុម្មុយនិស្ត ទ្រង់នឹងមិនបដិសេធឡើយ លុះត្រាតែប្រជាជនកម្ពុជាស្លាប់។

សារដូចគ្នាបានទៅដល់អ្នកនាំការរបស់ប្រធានាធិបតីស.រ.ចនសុន លោកឆិសស្តឺរ-ប៊ល នៅខែ មករា ១៩៦៨។ ដូច្នេះស.រ.គ្មានការជម្រុញចិត្តពិតដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះសីហនុឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ សម្ដេចសីហនុចង់ឲ្យកម្ពុជាស្ថិតនៅក្រៅការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងវៀតណាមខាងជើង-វៀតណាមខាងត្បូង និងសង្កត់ធ្ងន់មែនទែនលើរដ្ឋាភិបាលសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្ត (រដ្ឋាភិបាលវៀតណាមខាងត្បូង)។ សហរដ្ឋអាមេរិកអះអាងថាយុទ្ធនាការទម្លាក់គ្រាប់បែក បានចូលរួមមិនលើសពីដប់ដងទៀតទេ និងក្រោយមកទៀត២០ម៉ាយល៍(32 គ.ម.) នៅខាងក្នុងព្រំដែនកម្ពុជា ជាតំបន់ដែលប្រជាជនកម្ពុជាត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយវៀតកុង។ សម្ដេចសីហនុ កំពុងតែប្រឈមមុខនឹងការតស៊ូខាងក្នុងប្រទេសទល់នឹងព្រះអង្គផ្ទាល់ ដោយសារតែការរើបំរះរបស់ពួកខ្មែរក្រហម ទ្រង់មិនចង់ឲ្យកម្ពុជាមានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងការប៉ះទង្គិចគ្នានេះទេ។ ព្រះសីហនុចង់ឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិក និងសម្ព័ន្ធមិត្ត (វៀតណាមខាងត្បូង) រក្សាសង្គ្រាមឲ្យនៅឆ្ងាយពីព្រំដែនកម្ពុជា។ ព្រះអង្គមិនត្រឹមតែព្យាយាម ទប់ស្កាត់ពួកកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងកុម្មុយនិស្តពីការចូលទឹកដីកម្ពុជាទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ក៏មិនអនុញ្ញាតឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិកប្រើដែនអាកាស និងព្រលានយន្តហោះសម្រាប់គោលបំណងយោធាទៀតឡើយ។ រឿងនេះបានធ្វើឲ្យសហរដ្ឋអាមេរិកអាក់អន់ចិត្តជាខ្លាំង។ សហរដ្ឋអាមេរិកបានមើលឃើញ សម្ដេចសីហនុជាអ្នកមានចិត្តសណ្ដោសវៀតណាមខាងជើង និងជាបន្លាក្នុងកែវភ្នែកសហរដ្ឋអាមេរិក អាមេរិកក៏ប្រើពួកស៊ីអាយអេ រឺសេអ៊ីអា (CIA) ឲ្យរៀបចំផែនការកម្ចាត់ព្រះសីហនុចេញ។ យ៉ាងណាមិញ ឯកសារដែលមិនបានចាត់ថ្នាក់ហើយបង្ហាញថា នៅចុងខែ មីនា ១៩៧០ដូចគ្នា រដ្ឋការនិច្សុនកំពុងសង្ឃឹមដើម្បីរក្សាទំនាក់ទំនងជាមិត្តជាមួយព្រះសីហនុ។

ពេញមួយទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០ នយោបាយកម្ពុជាក្នុងប្រទេសបានប្រេះឆាគ្នាឡើង។ ការប្រឆាំងនឹងរាជរដ្ឋាភិបាលបានរីកធំឡើងនៅក្នុងវណ្ណៈកណ្ដាល និងពួកឆ្វេងនិយមរួមមានពួកអ្នកដឹកនាំដែលរៀននៅប៉ារីសដូចជា ស៊ុន-សេនអៀង-សារី និងសាឡុត-ស (ដែលក្រោយមកបានស្គាល់ថាជា ប៉ុល-ពត) ដែលបានដឹកនាំកុបកម្មក្រោមការដឹកនាំរបស់ បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាដោយសម្ងាត់ (CPK)។ ព្រះសីហនុបានហៅពួកកុបករទាំងនោះថាខ្មែរក្រហម។ ក៏ប៉ុន្តែការបោះឆ្នោតសភាជាតិឆ្នាំ១៩៦៦ បានបង្ហាញឲ្យឃើញការទោរទន់ទៅខាងស្ដាំដោយសម្ងាត់ ហើយឧត្ដមសេនីយ៍ លន់-ណុលបានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយដែលបន្តរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៦៧។ កំឡុងឆ្នាំ១៩៦៨ និង ១៩៦៩ កុបកម្មបានកាន់តែអាក្រក់ឡើង។ យ៉ាងណាមិញសមាជិកនៃរដ្ឋាភិបាលនិងកងទ័ព ដែលមិនសប្បាយចិត្តនឹងរបៀបដឹកនាំរបស់ព្រះសីហនុដូចគ្នា ដំណើរការងាករេរបស់ទ្រង់ឆ្ងាយពីសហរដ្ឋ បានធ្វើឱ្យមានការជម្រុញចិត្តដើម្បីផ្ដួលរំលំព្រះអង្គ។ នៅខែសីហា ១៩៦៩ លន់-ណុល បានបង្កើតរដ្ឋាភិបាលថ្មីមួយ។ សម្ដេចសីហនុបានយាងចេញទៅក្រៅប្រទេស ដោយសារតែមូលហេតុព្រះរាជសុខភាពនៅខែមករា ១៩៧០។

សាធារណរដ្ឋខ្មែរនិងសង្គ្រាម

អត្ថបទដើមចម្បង: សង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងកម្ពុជា និង សាធារណរដ្ឋខ្មែរ

ពេលដែលកំពុងធ្វើទស្សនកិច្ចនៅប៉ីជិងឆ្នាំ១៩៧០ ព្រះសីហនុត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយរដ្ឋប្រហារយោធាដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី ឧត្តមសេនីយ៍លន់-ណុល និងអ្នកអង្គម្ចាស់ស៊ីសុវត្ថិ-សិរិមតៈនៅដើមប៉ុន្មានម៉ោងនៃថ្ងៃ ១៨មីនា ១៩៧០។ ទោះបីជាមានការពោលអះអាងរបស់ព្រះសីហនុក៏ដោយ ក៏គ្មានភស្តុតាងថារដ្ឋប្រហារនេះត្រូវបានរៀបចំផែនការដោយទីភ្នាក់ងារសើបការណ៍កណ្ដាលសហរដ្ឋឡើយ។ នៅខែមីនា ១៩៧០ ពេលនោះព្រះសីហនុបានអវត្តមាន ឧត្ដមសេនីយ៍ លន់-ណុល បានទម្លាក់ព្រះសីហនុក្នុងរដ្ឋប្រហារមួយនៅដើមប៉ុន្មានម៉ោងដំបូងនៃ ថ្ងៃទី ១៨ មីនា ១៩៧០។ រដ្ឋប្រហារនេះត្រូវបានគេអះអាងថាមិនមែនជារដ្ឋប្រហារ ដែលរៀបចំដោយភ្នាក់ងារស៊ើបការសម្ងាត់របស់សហរដ្ឋអាមេរិកទេ។កាលណោះនៅក្រៅប្រទេសនៅឡើយ ព្រះសីហនុត្រូវបានក្រើនរំលឹក ដោយមេដឹកនាំនៅសហភាពសូវៀត និងប៉េកាំងថាព្រះអង្គគួរតែត្រឡប់ចូលស្រុកវិញភ្លាមៗ ដោយគ្មានការពន្យារពេលទៀតឡើយ។ នៅភ្លាមៗដូចគ្នានៅថ្ងៃ ១២មីនា ១៩៧០ នាយស្ថានីយសេអ៊ីអាបានប្រាប់វ៉ាស៊ីងតោនថា ដោយផ្អែកទៅលើទំនាក់ទំនងពីសិរិមតៈ បងប្អូនជីដូនមួយលន់នល់ថា កងទ័ព (កម្ពុជា)ត្រៀមរួចរាល់ហើយដើម្បីធ្វើរដ្ឋប្រហារ។ ក៏ប៉ុន្តែ លន់-ណុល បានដណ្ដើមអំណាចបានបន្ទាប់ពីរដ្ឋប្រហារយោធា និងភ្លាមៗបានចងសម្ព័ន្ធមិត្តកម្ពុជាជាមួយសហរដ្ឋអាមេរិក។ ភ្លាមៗនោះ សឺន-ង៉ុកថាញ់ បក្សពួកប៉ុល ពតបានប្រកាសការគាំទ្ររបស់គាត់ចំពោះរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ នៅថ្ងៃទី ៩តុលា រាជាធិបតេយ្យកម្ពុជាត្រូវលុបចោល ហើយប្រទេសត្រូវបានដាក់ឈ្មោះថ្មីថា សាធារណរដ្ឋខ្មែរវិញ។ របបថ្មីនេះបានទាមទារភ្លាមៗថា ឱ្យពួកកុម្មុនិស្តយួនចាកចេញពីកម្ពុជា។

ទីក្រុងហាណូយបានច្រានចោលការស្នើសុំរបស់សាធារណរដ្ឋថ្មី ឲ្យដកកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងចេញ (NVA) ។ ខ្មែរ២,០០០-៤,០០០នាក់ដែលបានទៅវៀតណាមខាងជើងនៅឆ្នាំ១៩៥៤ បានត្រឡប់ចូលកម្ពុជាវិញ ដោយត្រឡប់វិញតាមពួកទាហានវៀតណាមខាងជើង។ ក្នុងការឆ្លើយតបវិញ សហរដ្ឋអាមេរិកបានប្ដូរមកផ្ដល់ជំនួយខាងសម្ភារៈ ដល់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធរដ្ឋាភិបាលថ្មី ដែលត្រូវភ្ជាប់នឹងការប្រឆាំងវិញទាំងពួកបះបោរបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា (CPK) និងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធវៀតណាមខាងជើង (NVA)។ កងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងនិងវៀតកុង ដោយអស់សង្ឃឹមដើម្បីរក្សាកន្លែងលាក់ខ្លួន និងខ្សែបណ្ដាញផ្គត់ផ្គង់របស់ខ្លួនពីវៀតណាមខាងជើង ភ្លាមៗក៏បានផ្ដើមការវាយប្រហារប្រដាប់អាវុធលើរដ្ឋាភិបាលថ្មីនេះ។ ស្ដេចបានជម្រុញពួកអ្នកដើរតាមដង្ហែរទ្រង់ឱ្យជួយក្នុងការផ្ដួលរំលំរដ្ឋាភិបាលនេះ ដោយការធ្វើឱ្យប្រញាប់ការចាប់ផ្ដើមសង្គ្រាមរដ្ឋប្បវេណី។

នៅខែមេសា ១៩៧០ ប្រធានាធិបតីអាមេរិកនិច្សុនបានប្រកាសដល់ជនជាតិអាមេរិកជាសាធារណៈថា សហរដ្ឋអាមេរិក និងកងពលជើងគោកវៀតណាមខាងត្បូង បានចូលប្រទេសកម្ពុជាក្នុងយុទ្ធនាការមួយ បំណងកម្ទេចតំបន់មូលដ្ឋានទ័ពវៀតណាមខាងជើងនៅកម្ពុជា (សូមមើល ការលុកលុយកម្ពុជា) ។[២៥] សហរដ្ឋអាមេរិកត្រៀមរួចជាស្រេចនឹងទម្លាក់គ្រាប់បែក នៅកម្ពុជាដោយចំហជាងមួយឆ្នាំនៅតាមចំនុចទាំងនោះ។ទោះបីជាចំនួននៃសម្ភារៈជាច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ត្រូវ បានរឹបអូស រឺ កម្ទេចចោលដោយកងកម្លាំង​វៀតណាមខាងត្បូង និងសហរដ្ឋអាមេរិកក៏ដោយ ក៏នៅមានកងកម្លាំងវៀតណាមខាងជើងដែលបង្ហាញថាគេចខ្លួនរួចទៀត។ ពួកវៀតណាមខាងជើងបានចូលកាន់តែជ្រៅទៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ដើម្បីជៀសឲ្យផុតពីការវាយលុករបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងវៀតណាមខាងត្បូង។ អង្គភាពកងទ័ពវៀតណាមខាងជើងជាច្រើន បានរាតត្បាតទៅលើទីតាំងកងទ័ពកម្ពុជាមួយចំនួនពេល ដែលពួកបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាបានពង្រីកការវាយប្រហារទ្រង់ទ្រាយតូច លើបណ្ដាញគមនាគមន៍ខ្លះៗ។

ពួកមេដឹកនាំសាធារណរដ្ឋខ្មែរត្រូវបានញាំញី ដោយការបែកបាក់សាមគ្គីភាពចំណោមតួអង្គសំខាន់ទាំងបីរបស់ប្រទេស៖លន់-ណុល ព្រះភាតាអយ្យកាមួយរបស់ព្រះសីហនុ សិរិមតៈ និងមេដឹកនាំសភាជាតិ អ៊ិន-តាំ។ លន់-ណុល នៅមានអំណាចមួយផ្នែកពីព្រោះគ្មានអ្នកដ៏ទៃផ្សេងទៀត ត្រូវត្រៀមជំនួសតំណែងគាត់បានឡើយ។ នៅឆ្នាំ១៩៧២ រដ្ឋធម្មនុញ្ញមួយបានអនុម័ត ឲ្យរដ្ឋសភាបោះឆ្នោតជ្រើសរើស ហើយលន់-ណុលបានក្លាយជាប្រធានាធិបតី។ ប៉ុន្តែអសាមគ្គីភាព បញ្ហាជាច្រើនដោយសារការផ្ទេរកងទ័ព៣០,០០០នាក់ចូលទៅក្នុងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធជាតិក្នុងចំណោមយុទ្ធជន២០០០០០​នាក់ និង​អំពើពុករលួយដែលកំពុងរីករាលដាលបានធ្វើឲ្យចុះខ្សោយ រដ្ឋបាលអសេនិក និងកងទ័ព។

ការបះបោររបស់ពួកកុម្មុយនិស្តនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាបានបន្តធំឡើង ដែលត្រូវបានជួយដោយការផ្គត់ផ្គង់ និងគាំទ្រផ្នែកយោធាពីវៀតណាមខាងជើង។ ប៉ុល-ពត និង អៀង-សារីបាននិយាយបញ្ជាក់ការបង្ក្រាបរបស់ពួកគេលើពួកកុម្មុយនិស្ត ដែលបានបំពាក់បំប៉នដោយពួកវៀតណាម មួយចំនួនក្នុងចំណោមពួកអ្នកទាំងនោះ ត្រូវបានគេបោសសំអាតចេញហើយ។ នៅពេលដូចគ្នានោះដែរ កងកម្លាំងបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាកាន់តែខ្លាំងឡើងៗ និងកាន់តែមានម្ចាស់ការពីពួកអ្នកឧបត្ថម្ភគាំទ្រវៀតណាម។ នៅឆ្នាំ១៩៧៣ បក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជា (CPK) កំពុងធ្វើសង្គ្រាមប្រឆាំងនឹងកងកម្លាំងរដ្ឋាភិបាល ជាមួយការឧបត្ថម្ភគាំទ្រដ៏តិចតួចរបស់វៀតណាមខាងជើង រឺក៏គ្មានទាល់តែសោះ ហើយពួកគេបានកាន់កាប់ទឹកដីកម្ពុជាស្ទើរតែ៦០% និង២៥%នៃអត្រាប្រជាជនសរុបនៃប្រទេសនេះ។ ចាប់ពីការនិរទេសខ្លួនរបស់ទ្រង់នៅប៉ីជិងមក ព្រះសីហនុបានបង្ហាញខ្លួនជាមួយការជួយរបស់សាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតចិន ខ្មែរក្រហមទៅកាន់ប្រជាជនពិភពលោកថាជាអង្គការរំដោះជាតិកម្ពុជា។ សំណើជារឿយៗដើម្បីឱ្យមានការចរចាសន្តិភាព ព្រះអង្គក៏បានបដិសេធចោល។[២៦]

រដ្ឋាភិបាលបានធ្វើកិច្ចប្រឹងប្រែងព្យាយាមដោយបរាជ័យបីដង ដើម្បីចូលទៅក្នុងការចរចារជាមួយពួកបះបោរ ក៏ប៉ុន្តែផ្ទុយទៅវិញនៅឆ្នាំ១៩៧៤ ពួកបក្សកុម្មុយនិស្តកម្ពុជាកំពុងធ្វើប្រតិបត្តិការជាកងពលធំៗដោយចំហ និងកងកម្លាំងប្រយុទ្ធរបស់វៀតណាមខាងជើងខ្លះៗ បានចូលទៅកាន់វៀតណាមខាងត្បូង។ អំណាចរបស់លន់-ណុលត្រូវបានកាត់បន្ថយមកត្រឹមបរិភូមិតូចៗក្បែរទីក្រុង និងផ្លូវដឹកជញ្ជូនសំខាន់ៗវិញ។ ជនភៀសខ្លួន២លាននាក់ជាងគេចចេញពីសង្គ្រាមនេះ បានទៅរស់នៅភ្នំពេញនិងទីក្រុងដទៃផ្សេងៗទៀត។នៅថ្ងៃចូលឆ្នាំថ្មី១៩៧៥ កងទ័ពកុម្មុយនិស្តបានចាប់ផ្ដើមការវាយលុកមួយ ដែលនៅក្នុង១១៧ថ្ងៃនៃការប្រយុទ្ធដ៏ស្វិតស្វាញបំផុតនៅក្នុងសង្គ្រាម បានធ្វើឲ្យដួលរលំរបបសាធារណរដ្ឋខ្មែរ។ ការវាយប្រហារដំណាលគ្នានៅជុំវិញបរិវេណទីក្រុងភ្នំពេញ បានខ្ទាស់កងកម្លាំងសាធារណរដ្ឋជាប់ ពេលនោះអង្គភាពខ្លះនៃបក

 
 

ភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងយើងតាម